LINKS

Deze 'link-portal' wil het onderzoeksterrein waarvan Dacob deel uitmaakt zo breed mogelijk in kaart brengen. De links zijn onder vier hoofdingen verzameld. Ze zullen regelmatig worden aangevuld.

1. Vindplaatsen van Belgisch communistisch archief
2. Andere archief- en documentatiecentra in België
3. Internationale documentatie- en archiefinstellingen
4. Marxismes, postmarxismes, radicale theorie

 

1. Vindplaatsen van Belgisch communistisch archief

Dacob en Carcob (Centre des Archives Communistes en Belgique) zijn de exclusieve bewaarnemers van de archieven die toebehoren aan Hispatk (Stichting Historisch Patrimonium van de Kommunistische Partij van België) - voor meer uitleg zie Archieven. Het is nuttig om zowel de site van Dacob als die van Carcob te raadplegen. De archieven (die gezamenlijk worden beheerd) worden ontsloten volgens een taakverdeling waardoor het goed mogelijk is dat men bij één van de twee instellingen informatie (over de archieven) aantreft die niet altijd onmiddellijk terug te vinden is bij de andere instelling. Bovendien zijn er archieven die niet gezamenlijk door de twee instellingen worden bewaard zoals de bestanden van de zogenaamde pro-Chinese PCB van J. Grippa e.a. die toevertrouwd werden aan Carcob of het archief J. Verhelst-G. Maréchal dat heel wat informatie bevat over de werking van de Gentse federatie van de KPB (jaren zestig, zeventig en tachtig) en dat werd toevertrouwd aan Dacob. Ook wie geïnteresseerd is in de finale neergang van de KPB of in het lot van de kleine regionale organisaties die het verdwijnen van de KPB overleefden, moet zich tot de twee instellingen wenden daar het beginsel van het gezamenlijk beheer niet van toepassing is op archieven die dateren van na 1995.

Zoals het archievenoverzicht op deze website aangeeft, vindt men bij Dacob en Carcob in de eerste plaats de archieven van de leidinggevende organen van de KPB (Congres, Centraal Comité, de vele commissies van het Centraal Comité, het Politiek Bureau). Het archief van de Politieke Controlecommissie, dat een 3000 'individuele dossiers' (op naam) bevat kan aangevuld worden met soortgelijke dossiers die zich bevinden in het IHOES (Institut d’histoire ouvrière, économique et sociale). Het IHOES bewaart verder archieven van o.m. de Centrale révolutionnaire des mineurs, het Onafhankelijkheidsfront, Syndicale Strijdcomités, het Partizanenleger, de Luikse federatie van de KPB (1945-1979), meerdere KPB-militanten (Marcel Baiwir, André Beauvois, René Beelen, Jo Boute, Georges Cordier, André Dans, Joseph Davenne, Henri De Boeck, Théo Dejace, Edmond Dubrunfaut, Juliette Franquet, René Klutz, Marcel Levaux, Pierre Nothomb, Willy Peers, Xavier Relecom en Albert Wolf) en is tevens een vindplaats voor de communistische clandestiene pers van tijdens de oorlog.

Wie informatie zoekt over de rol van de KPB onder de bezetting kan niet buiten de persoonlijke dossiers die bewaard worden op de Dienst Oorlogslachtoffers van het Ministerie van Volksgezondheid. De meeste informatie over de bezettingsjaren, het verzet (waarbinnen de KPB een belangrijke rol speelde), de clandestiene pers enz. vindt men uiteraard in het SOMA (Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij). Het SOMA bewaart o.m. archief van het Belgisch Leger der Partizanen dat gelieerd was met de KPB. Andere plaatsen waar men informatie kan vinden over de rol van communisten tijdens de bezetting zijn het Joods Museum van Deportatie en Verzet - dat o.m. archief van Louis Van Brussel bewaart - en het Nationaal Museum van de Weerstand (Brussel) waarin archiefmateriaal wordt bijeengebracht van het Onafhankelijkheidsfront (individuele erkenningsdossiers 'sluikpers' en 'burgerlijke weerstand'), het Belgisch Leger der Partizanen (erkenningsdossiers 'gewapende weerstand') en de Patriottische Milities (erkenningsdossiers 'gewapende weerstand'). Het kan ook nuttig zijn om de 'archieven orale geschiedenis' te raadplegen van de Fondation Auschwitz Stichting.

Men vindt op het SOMA veel informatie over communistische activiteiten (vooral in de jaren veertig) in archieven van organisaties (waaronder de KPB) alsook in de vele persoonsarchieven. Voorbeelden van deze laatste categorie zijn de documenten Aloïs Gerlo (o.m. over de relaties tussen de KPB en het Onafhankelijkheidsfront), de archieven Henri Buch (o.m. over naoorlogse verenigingen van politieke gevangenen en verzetslui), het archief Luc Somerhausen (o.m. over naoorlogse organisatie van politieke gevangenen en verzetslui en over de geschiedenis van het marxisme en communisme), het archief Fernand Demany (o.m. journalistiek en/in de bevrijdingsperiode), het archief Charles Overputte (o.m. over de Jeune Garde Socialiste Unifiée), het oorlogsarchief Louis Van Brussel (over Gewapende Partizanen), het archief Léon Leplat (overwegend 1943-46), het oorlogs- en bevrijdingsarchief Albert Van Loo (overwegend 1944), de documenten Paul Libois (vooral de periode 1944-54, o.m. over de KPB en het onderwijs en documenten van de culturele commissie van de KPB).

Een ander deel van het archief van Paul Libois (die in de naoorlogse periode de raadgever was van Edgar Lalmand, de secretaris-generaal van de KPB) bevindt zich in het Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis dat trouwens, naast archieven van organisaties die aanleunden bij de KPB (Belgische Unie voor de Verdediging van de Vrede, Eenheidssyndicaat van Aalst, Frans Masereelfonds, Pioniersverbond van België, Vereniging België-DDR, Vlaamse Kommunistische Studenten, Vrede), meerdere archieven van communistische militanten bewaart, zo van Bert Blansaer, Emilienne Brunfaut, Roger Caudron, Georges Cordier, Nadine Crappé, André De Smet, Chantal De Smet, Louis Deltour, Robert Dussart, Roger Hantson, Georges Hebbelinck, Sam Herssens, Karel Maes, Leo Michielsen, Frans Morriëns, Louis Roth, Andrée Thonnart, Jef Turf, Charles Van der Vinck, Bert Van Hoorick, René Verdoodt en Jaak Withages. Op het Amsab-ISG bevinden zich ook de gemicrofilmde bescheiden van het 'complot der communisten' (1923-1924) die teruggevonden werden in de archieven van de Procureur des Konings en die een belangrijke bron zijn voor de studie van de beginjaren van de KPB.

Het Amsab-ISG bewaart het archief van de Belgische afdeling van de Vierde Internationale, vooral van de Revolutionaire Arbeidersliga (RAL). Het archief van de Gentse afdeling van de RAL en enkele persoonsarchieven (Marijke Colle, Nadya De Beule, Guy Desolre, Peter Duuring, Henri Vaume) zijn een aanvullende ingang voor de studie van het 'Belgisch' trotzkisme waarvan verder zeer belangrijke sporen terug te vinden zijn in het IISG - Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (Amsterdam). Het IISG bewaart archieven van Georges Dobbeleer en Georges Vereecken wiens eigenlijke archieven zich in de Houghton Library van de Harvard University bevinden en wiens oorlogsarchieven gedeeltelijk (in de vorm van kopieën) kunnen geraadpleegd worden op het SOMA. Tot het trotskistisch patrimonium dat door het IISG wordt bewaard, behoren ook de Ernest Esra Mandel Papers, een vrij omvangrijk archief (het bestrijkt de periode 1943-1995) van één van de toonaangevende naoorlogse trotzkistische leiders die zichzelf ooit ironisch betitelde als een 'Vlaamse internationalist van joodse herkomst'. Mandel bestreed zijn leven lang het stalinisme, vanaf het einde van de jaren zestig ook het mao-stalinisme dat in België, vooral in Vlaanderen, een zekere aanhang verwierf. Erg belangrijk voor de studie van het ontstaan van deze stroming is het reeds vermelde 'archief J. Grippa' dat bewaard wordt door Carcob. Men vindt sporen van de latere, meer eigenlijke maoïstische stroming (die echter vele rivaliserende componenten heeft gekend) in het IHOES dat archief bewaart van de Parti Communiste Marxiste-Léniniste de Belgique (PCMLB) en van de Luikse afdeling van de Parti du Travail de Belgique (PTB). Ook in het Amsab-ISG vindt men enkele sporen (bijv. in de papieren van Rudi Van Doorslaer en van Raymond Mathieu) maar het grootste deel van de archieven van Alle Macht aan de Arbeiders (AMADA)/Tout le Pouvoir aux Ouvriers (TPO), later Partij van de Arbeid van België (PvdA/PTB) bevindt zich nog steeds binnen de partij. Bepaalde documenten kunnen geraadpleegd worden bij Docu-Marx, het studie- en documentatiecentrum van de PVDA.

Daar er ook in België steeds, weliswaar problematische, relaties hebben bestaan tussen het communisme en de wereld van intellectuelen en kunstenaars is het nodig om ook oog te hebben voor archiefinstellingen die niet onmiddellijk 'communistisch archief' bewaren maar die zich specialiseren in intellectueel of cultureel archief - vooral in persoonsarchieven - dat mogelijk sporen bevat van 'communistisch engagement'. Zo bewaart het AMVC-Letterenhuis de dagboeken van Leopold Flam die een inzicht kunnen geven in het communisme in de jaren dertig en in de soms zeer gespannen, soms verzoenende relatie die deze filosoof zijn leven lang aanknoopte met het communisme. De papieren van Charles Plisnier (militant schrijver, communist in de jaren twintig en uitgesloten wegens trotzkistische sympathieën) worden bewaard in het Musée Royal de Mariemont. Voor onderzoek naar War Van Overstraeten (kunstschilder, voorloper van het animisme, medeoprichter van de KPB, in 1928 uit de partij gezet wegens linkse oppositievorming) kan men proberen op sporen te komen via de Fondation War Van Overstraeten. Voor de papieren van Christian Dotremont (van belang voor het revolutionaire surrealisme en de gespannen relatie van deze stroming met de KPB) kan men terecht in het IMEC - Institut Mémoires de l’édition contemporaine (Caen). Papieren van Marcel Mariën en Paul Nougé (beiden van belang voor het surrealisme) vindt men in Archives et Musée de la Littérature. Voor onderzoek naar René Magritte (die een korte tijd lid was van de KPB) kan men mogelijk enkele pistes vinden via de Magritte Foundation/Fondation Magritte. Voor de papieren van Achille Chavée kan men terecht in het stadsarchief van La Louvière en in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van België.

Het kan ook nuttig zijn om de archieven van universiteiten te raadplegen, vooral van de VUB en de ULB, daar in het verleden niet weinig leden van het onderwijzend of wetenschappelijk personeel van deze universiteiten banden hadden met of lid waren van een communistische organisatie. De ULB bewaart bijv. de archieven van Jo Boutte en Marcel Defosse.
Aan de ULB bevindt zich overigens een Centre d’Histoire et de Sociologie des Gauches dat ook archieven bewaart en ontsluit, echter niet van ULB-communisten, maar van oppositionele of dissidente communistische stromingen, zo van de 'bordighistische' stroming in ballingschap (het Fonds Ottorino Perrone). We vermelden dit laatste graag omdat in de hier opgesomde archief- en documentatiecentra doorgaans maar weinig sporen te vinden zijn van de vele 'Belgische afdelingen' van 'buitenlandse' communistische partijen (Spaanse communisten in Brussel, Italiaanse communisten in Limburg, enz.) die vanaf de jaren zestig soms een niet onbelangrijke rol hebben gespeeld in de politieke organisatie van de gastarbeid.

Tenslotte mag men niet het nut over het hoofd zien die stadsarchieven en stadsbibliotheken kunnen hebben voor het opsporen van communistische periodieken. Zo bewaren het Stadsarchief van Brussel en de Stadsbibliotheek Antwerpen belangrijke verzamelingen van communistische periodieke publicaties.

Dit 'vindplaatsen'-overzicht steunt vooral op informatie die kan bekomen worden via de vermelde sites en op het overzicht van 'communistische archieven’ dat Rik Hemmerijckx maakte voor een nieuwe editie vanBronnen voor de studie van het hedendaagse België, 19de-20ste eeuw (red.: P. Van den Eeckhout & G. Vanthemsche; verschijnt in 2008).

 

2. Andere archief- en documentatiecentra in België

De KPB vormde een autonome politieke en culturele subcultuur die een gesloten karakter had, ook al raakte een belangrijk deel van de archieven (op uitzondering na van de archieven van de centrale leidinggevende organen) verspreid over meerdere vindplaatsen. Zoals elders op deze site al werd gesteld (zie Historiek: van partij tot archief), bewoog de KPB zich buiten de toppen van het typisch Belgisch pacificatiedemocratiebestel, maar was wel actief aan de 'onderkant' of op het niveau van de tussenschakels van dit bestel. We denken dan vooral aan een communistische aanwezigheid in de syndicale organisaties en in de syndicale strijd. Voor de archieven van het ABVV kan men terecht in het reeds vermelde Amsab - Instituut voor Sociale Geschiedenis dat overigens heel wat socialistisch partijarchief bewaart waarin mogelijk - directe of indirecte - sporen traceerbaar zijn van de 'historische' scheiding tussen het socialistisch en het communistisch deel van de arbeidersbeweging. Een andere belangrijke vindplaats voor socialistisch archief is het IEV - Institut Emile Vandervelde, het studiecentrum van de PS. Voor de archieven van de christelijke arbeidersbeweging kan men terecht in het KADOC - Documentatie- en Onderzoekscentrum voor Religie, Cultuur en Samenleving en in het CARHOP - Centre d’Animation et de Recherche en Histoire Ouvrière et Populaire.

Het KADOC bewaart heel wat archieven en documentatie van de verschillende onderdelen van de katholieke zuil (incl. van kerkelijke structuren). De studie van de katholieke mobilisatiemechanismen is een voorwaarde van de studie van de Koude Oorlogsmechanismen - die ook interne politieke beheersingsmechanismen waren - waarbinnen de KPB, zeker in de periode 1947-1956, zich vanuit een binair wereldbeeld volledig installeerde, ook al consolideerde ze hiermee haar positie 'in de marge' van het politiek bestel. De Koude Oorlog liep ten einde in 1989-91 en startte volgens sommigen in 1947, volgens anderen reeds in 1917. Men kan voor de studie van de Koude Oorlog in ieder geval niet buiten de archieven en documentatie die bewaard worden door het reeds vermelde SOMA - Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij. De studie van de laatste fase van de oorlog kan een inleiding zijn in de studie van de communistische regeringsdeelname (najaar 1944-voorjaar 1947) waarvoor men aangewezen is op bronnen afkomstig van de centrale uitvoerende macht (archieven van diverse ministeries maar ook van de Eerste minister en van de ministerraad) of waarvoor men zich best richt naar het Algemeen Rijksarchief. Ook wie de aanwezigheid wil bestuderen van de KPB in lokale besturen (gemeenten) is aangewezen op bronnen die afkomstig zijn van en bewaard worden door (lokale) staatsinstellingen.

De studie van de Koude Oorlog omvat alle politieke of ideologische stromingen, juist omdat het in belangrijke mate om een ideologische oorlog ging die geconstrueerd werd vanuit conflicterende allesomvattende grote machtsblokken. Meerdere studies hebben ons reeds ingelicht over bepaalde facetten van de relatie tussen Belgisch communisme en Belgisch socialisme of over het hevig anticommunisme dat uitging van de katholieke structuren, maar een volledig onontgonnen onderzoeksveld blijft de wijze waarop in België communisme en liberalisme zich tot elkaar verhielden. Liberale archieven worden bewaard in het Liberaal Archief en in het Centre Jean Gol.

Ook de relatie tussen communisme en vrijzinnigheid verdient aandacht daar meerdere stalinistische intellectuelen actief waren in de georganiseerde vrijzinnigheid. Het 'vrijzinnig cultureel erfgoed in Vlaanderen' wordt bewaard door het Vrijzinnig Studie-, Archief- en Documentatiecentrum Karel Cuypers.

Ook in de Belgische vrijmetselarij traden, vanaf de stalinistische periode, communistische intellectuelen op. Hopelijk vindt men sporen hiervan terug via het Maçonniek Studie- en Documentatiecentrum (Madoc) dat beter bekend is als het Cedom (Centre de Documentation Maçonnique) en dat afhangt van het Grootoosten van België.

Een bijzondere vermelding verdienen centra die de 'nationale kwestie' in België archiveren en documenteren. Het communisme in Vlaanderen is immers, zowel in zijn beginfase en in de jaren dertig als in zijn eindfase, langs meerdere lijnen verbonden met de geschiedenis van de Vlaamse beweging. Men kan de bijzondere kenmerken van een Vlaams nationaalcommunistisch stalinisme, later een Vlaams eurocommunisme niet begrijpen zonder de 'Vlaamse kwestie'. Het belangrijkste archief- en documentatiecentrum voor de studie van de Vlaamse beweging is het ADVN - Archief, Documentatie en Onderzoekscentrum voor het Vlaams-nationalisme. Er kan tevens gesproken worden van een Waals regionalistisch communisme dat echter pas na 60-61 duidelijk doorbrak. De belangrijkste plaats voor de studie van de Waalse beweging is het Fonds d'histoire du mouvement wallon.

De studie van het neoliberalisme, waarvoor men terecht kan in de vermelde liberale archiefcentra, kan een beter inzicht geven in de 'tweede' Koude Oorlog (1979-1989/91) tijdens dewelke de KPB tenonderging en allianties trachtte te smeden met zogenaamde nieuwe sociale bewegingen. Archieven van 'nieuwe sociale bewegingen', die ontstonden vanaf het einde van de jaren zestig rond vrouwen, ecologie, migranten, derde wereld enz., worden bewaard door het Amsab-ISG, maar enkele van deze 'nieuwe' bewegingen beschikken over eigen archief- en documentatiecentra, zo bijv. de vrouwenbeweging waarvan de geschiedenis zowel een 'oude' als een 'nieuwe' golf bevat. Zie vooral de website van Amazone via dewelke men aan informatie geraakt over meerdere archief- en documentatiecentra voor vrouwengeschiedenis.

Het is veel moeilijker om vindplaatsen te vermelden waar men archieven aantreft die min of meer rechtstreeks inzicht kunnen geven in de aanwezigheid van de KPB in de sociale strijd. Deze aanwezigheid moet bijna steeds geconstrueerd worden via de studie van de pers of via klassiek organisatiearchief. Inzicht in de rol die communistische militanten bijvoorbeeld gespeeld hebben in acties op de productievloer is nochtans een voorwaarde om te komen tot een geschiedschrijving die politiek en economie met elkaar verbindt. Het is bovendien vanuit de fabriek dat verschillen kunnen duidelijk gemaakt worden tussen de 'parlementaire' KPB en extra- of niet-parlementaire radicaal linkse communistische organisaties en dat meer algemeen de verhouding kan gesteld worden tussen georganiseerd en niet-georganiseerd verzet. Kan men vanuit bedrijfsarchieven onderzoek verrichten naar passief en actief verzet op de werkvloer? Voor onderzoek naar stakingen, zeker naar algemene werkstakingen, naar betogingen en andere min of meer spectaculaire vormen van actie kan men soms beroep doen op politiearchieven, in de brede zin van het woord (van lokale politie tot militaire en staatsveiligheidsdiensten) maar dan bevinden we ons wel binnen een ander onderzoek. Een onderzoek van bronnen die in de eerste plaats documenteren hoe een binnenlandse vijand werd geconstrueerd.

 

3. Internationale documentatie- en archiefinstellingen

 

 

4. Marxismes, postmarxismes, radicale theorie

Terug naar boven